Khởi nghiệp công nghệ: Khuyến khích các nhà khoa học lâu năm ra thương trường

Mô hình khởi nghiệp sinh viên tiềm ẩn nhiều rủi ro

Thời gian qua, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam ghi nhận sự bùng nổ của nhiều cuộc thi và phong trào gọi vốn của các bạn sinh viên. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của giới chuyên môn, mô hình này chứa đựng không ít rủi ro.

PGS.TS Nguyễn Chấn Hùng - người đã từng đảm nhiệm cả 4 vai trò: nhà giáo (từng là giảng viên/chuyên gia tại Viện Tự động hóa và Điều khiển - Trường Đại học Bách khoa Hà Nội), nhà nghiên cứu, quản lý (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Công nghệ CMC (CIST)) và chủ doanh nghiệp (Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Công nghệ VDSMART) - chỉ ra rằng nền tảng công nghệ của nhiều startup trẻ mới ra trường còn mỏng.

Ông Hùng lấy ví dụ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều startup trẻ chỉ phát triển một lớp ứng dụng bề nổi dựa trên các nền tảng có sẵn. Khi các nền tảng lớn trên thế giới như ChatGPT hay Claude ra mắt phiên bản cập nhật mới, mô hình kinh doanh này lập tức bị mất lợi thế.

Mặt khác, thương trường rất khốc liệt và khởi nghiệp khoa học và công nghệ đòi hỏi nguồn lực tích lũy rất lớn. Người làm chủ doanh nghiệp không chỉ cần kinh nghiệm quản trị, mạng lưới quan hệ mà còn cần cả năng lực tài chính. Do đó, người khởi nghiệp thực sự thành công thường nằm ở độ tuổi từ 30, 40, 50, thậm chí 60 tuổi - những người đã có bề dày tri thức và sự chín chắn nhất định, thay vì bắt đầu ngay sau khi tốt nghiệp.

"Bí quyết công nghệ (know-how) còn hạn chế, lại không có tài sản thế chấp, doanh nghiệp khởi nghiệp sinh viên rất khó trụ vững trên thương trường", PGS.TS Nguyễn Chấn Hùng nói.

Nhận định này tương đồng với kết quả khảo sát 1.736 doanh nghiệp về nhu cầu đào tạo năng lực lãnh đạo tiền khởi nghiệp được TS Đinh Việt Hòa - Chủ tịch Hiệp hội Khởi nghiệp Quốc gia thông tin tại Hội thảo Giới thiệu chính sách địa phương thu hút nhà đầu tư, chuyên gia cố vấn, doanh nhân khoa học và công nghệ, doanh nhân khởi nghiệp sáng tạo ngày 22/10. Theo đó, 86,1% doanh nghiệp tham gia khảo sát đánh giá năng lực quản trị và lãnh đạo là yếu tố dẫn đến thất bại của startup. Trong khi thiếu vốn và rào cản pháp lý là hai yếu tố tiếp theo (cùng 27,8%) khiến startup khó trụ vững trước sức ép thị trường.

Thúc đẩy các nhà khoa học lâu năm khởi nghiệp

Nhìn sang kinh nghiệm của Đức - quốc gia sở hữu nền công nghiệp và công nghệ thuộc tốp đầu thế giới - chính phủ nước này có cách tiếp cận hoàn toàn khác biệt đối với khởi nghiệp công nghệ cao.

PGS.TS Nguyễn Chấn Hùng lấy ví dụ, tại Trung tâm Hàng không Vũ trụ Đức (DLR), chính phủ tập trung chính sách khuyến khích và "đẩy" những nhà khoa học lâu năm, các giáo sư đã có tên tuổi, có bằng sáng chế và bí quyết công nghệ ra thành lập doanh nghiệp.

Thay vì để nhà khoa học tự xoay xở với công việc kinh doanh vốn không phải thế mạnh của họ, phía Đức áp dụng cơ chế phối hợp bài bản. Viện Hàng không Vũ trụ Đức sẽ hỗ trợ nhà xưởng, máy móc và nắm giữ cổ phần sau khi doanh nghiệp khởi nghiệp hoạt động. Song song với đó, viện nghiên cứu và chính phủ sẽ tìm kiếm một nhà quản trị doanh nghiệp chuyên nghiệp để hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu cho nhà khoa học.

Trong khi đó, tại Đại học Cambridge, Anh, nhà khoa học có thể lựa chọn chuyển nhượng bằng sáng chế cho doanh nghiệp, nhận tiền bản quyền, giữ một phần cổ phần nhỏ trong doanh nghiệp chuyển giao và tiếp tục nghiên cứu. Người muốn khởi nghiệp có thể hợp tác với doanh nhân, chuyên gia kinh doanh và các quỹ đầu tư để thành lập công ty.

“Chính sách của các nước phát triển rất đáng để học hỏi”, PGS.TS Nguyễn Chấn Hùng nhận định và đề nghị các cơ quan chức năng nghiên cứu để có chính sách phù hợp.

Khởi nghiệp công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu từ những người trẻ vừa rời giảng đường, mà cần được xây dựng trên nền tảng tri thức, công nghệ và năng lực đưa sản phẩm ra thị trường. Kinh nghiệm từ Đức và Anh cho thấy, khi nhà khoa học được hỗ trợ bởi đội ngũ quản trị chuyên nghiệp, cơ chế chuyển giao phù hợp và nguồn lực tài chính, kết quả nghiên cứu có thêm cơ hội trở thành sản phẩm thương mại. Đây cũng là hướng tiếp cận Việt Nam cần quan tâm để khuyến khích các nhà khoa học giàu kinh nghiệm tham gia sâu hơn vào hoạt động khởi nghiệp, đưa tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế.