Nhiều dự án công nghệ chắc chắn lỗ nếu lãi suất cho vay là 9 - 10%/năm

Tại phiên thảo luận trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 diễn ra ngày 25/3, nhiều chuyên gia, nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp tập trung làm rõ các “nút thắt” lớn trong quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Điểm nghẽn về vốn và cấu trúc tài chính

Đặt vấn đề từ góc độ tài chính, TS Lê Xuân Nghĩa - nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí vốn cao, khiến doanh nghiệp “chùn bước” trước các dự án khoa học công nghệ.

Ông dẫn ví dụ về một dự án xây dựng tổ hợp nghiên cứu - đào tạo trong doanh nghiệp với quy mô khoảng 1.400 tỷ đồng, nhưng cuối cùng phải tạm dừng do lãi suất quá cao. Nếu vay vốn đầu tư vào khoa học công nghệ với lãi suất 9 - 10%/năm thì dự án có nguy cơ thua lỗ rất cao. Với chi phí vốn ở mức cao, doanh nghiệp khó có thể mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực rủi ro như khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo ông Nghĩa, đây không chỉ là vấn đề riêng của doanh nghiệp, mà phản ánh hạn chế cấu trúc của hệ thống tài chính: quy mô vốn của ngân hàng còn hạn chế, cạnh tranh huy động vốn khốc liệt, dòng vốn có xu hướng chảy vào lĩnh vực lợi nhuận cao như bất động sản, thay vì vào lĩnh vực có thời gian hoàn vốn dài như sản xuất hay công nghệ.

Chuyên gia cũng chỉ ra sự khác biệt của kinh tế Việt Nam với các nền kinh tế Đông Bắc Á, nơi chính phủ đóng vai trò bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ.

Ở Việt Nam, vốn trong nước khó tiếp cận, vốn nước ngoài lại bị hạn chế và gần như không có cơ chế bảo lãnh. Đây là khác biệt rất lớn. Bên cạnh đó, ngay cả nguồn lực ngân sách dành cho khoa học công nghệ cũng chưa được sử dụng hiệu quả.

“Nhiều năm chúng ta không giải ngân hết, trong khi vẫn nói khoa học công nghệ là động lực phát triển. Như vậy là chưa có chiến lược thực thi rõ ràng”, ông Nghĩa nêu.

Ở góc độ chính sách, PGS, TS Vũ Sỹ Cường - Giảng viên cao cấp của Học viện Tài chính nhấn mạnh, vấn đề không nằm ở chủ trương mà ở khâu triển khai.

Theo ông, nguồn lực cho mô hình tăng trưởng mới gồm ba trụ cột: Nhà nước, doanh nghiệp và thị trường. Tuy nhiên, cả ba đều đang gặp hạn chế.

Dù đã có quy định chi tối thiểu 2% ngân sách cho khoa học công nghệ từ năm 1992, nhưng đến nay “chưa năm nào đạt được mức này”. Tổng chi cho nghiên cứu và phát triển của Việt Nam hiện chỉ khoảng 0,44% GDP.

“Khi Nhà nước - chủ thể dẫn dắt - còn chưa thực hiện được, rất khó kỳ vọng vào doanh nghiệp và thị trường”, chuyên gia nhận xét.

Một điểm nghẽn khác, theo chuyên gia Vũ Sỹ Cường là cơ chế thực thi còn phức tạp, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận chính sách ưu đãi. Chẳng hạn, doanh nghiệp gặp khó khăn trong xác định chi phí hợp lệ để được hưởng ưu đãi thuế cho khoa học công nghệ.

Thêm vào đó, tâm lý e ngại rủi ro đang làm giảm hiệu quả của các quỹ hỗ trợ. Đầu tư cho khoa học công nghệ vốn dĩ phải chấp nhận rủi ro, nhưng hiện nay các quỹ lại có xu hướng né tránh trách nhiệm.

Trước thực tế đó, ông Cường kiến nghị cần mạnh dạn chấp nhận rủi ro và hạn chế hình sự hóa trong hoạt động khoa học công nghệ, đồng thời tháo gỡ các rào cản từ quy trình đến giải ngân.

Thiếu hệ sinh thái nhân lực toàn diện

Ở một góc nhìn khác, TS Nguyễn Tú Anh - Giám đốc Nghiên cứu Chính sách VinUniversity cho rằng, thách thức lớn trong mô hình kinh tế mới không chỉ là thiếu nhân lực chất lượng cao, mà là thiếu một hệ sinh thái nhân lực toàn diện.

Theo ông, để đáp ứng mô hình tăng trưởng mới, cần giải quyết ba vấn đề cốt lõi: tạo động lực học kỹ năng, nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng cơ hội tiếp cận. Hơn 20 năm qua, tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ quanh mức 25 - 28%. Điều đó cho thấy người lao động chưa có đủ động lực để nâng cao kỹ năng.

Đặc biệt, ông Tú Anh cảnh báo tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. AI có xu hướng thay thế lao động bậc trung. Nếu mất ‘đoạn giữa’, chúng ta sẽ không có nguồn để phát triển lao động bậc cao.

Theo đó, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp là giải pháp quan trọng để người lao động “tự đào tạo” và nâng cấp kỹ năng trong môi trường thực tiễn.

Về chính sách, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách VinUniversity đồng tình rằng cần có cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp trong đầu tư khoa học công nghệ, bởi thành công của khoa học công nghệ có tính xác suất, rủi ro cao, nên không thể để doanh nghiệp ''tự gánh toàn bộ.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Tử Quảng - Tổng Giám đốc BKAV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng cho rằng vấn đề cốt lõi nằm ở nền tảng thể chế và cách hiểu về kinh tế thị trường.

Theo ông Quảng, cần nhìn lại bài học từ cải cách trước đây để thấy vai trò của một quyết sách đúng có thể tạo ra thay đổi mang tính bước ngoặt.

“Chúng ta nói về khoa học công nghệ, cơ chế chính sách suốt nhiều năm, nhưng vẫn chưa tìm ra cách làm hiệu quả. Cần hiểu đúng bản chất kinh tế thị trường theo tư tưởng của Adam Smith - một thị trường tự do trong khuôn khổ thể chế minh bạch, nơi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo", ông Quảng nói.

Từ đó, Tổng Giám đốc BKAV đề xuất mở rộng không gian phát triển cho khu vực tư nhân bởi chỉ khi kinh tế tư nhân được giải phóng, Việt Nam mới có được cỗ máy tăng trưởng mạnh mẽ. Bên cạnh đó, cần đổi mới cơ chế đánh giá cán bộ theo hướng gắn với kết quả phát triển kinh tế địa phương.

Các chuyên gia có chung nhận định, mục tiêu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ là hoàn toàn đúng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa, Việt Nam cần một cách tiếp cận quyết liệt hơn trong cải cách thể chế, huy động nguồn lực và phát triển nhân lực.

Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu ý tưởng, mà là làm thế nào để biến các định hướng đúng thành hành động cụ thể, hiệu quả và đo lường được. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt và công nghệ thay đổi nhanh chóng, việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” này sẽ quyết định khả năng bứt phá của nền kinh tế trong giai đoạn tới.