Ngành gỗ làm nhiều, hưởng chưa tương xứng vì chậm chuyển đổi số

Làm nhiều nhưng hưởng chưa tương xứng

Ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết, ngành gỗ là lĩnh vực công nghiệp truyền thống, trải qua thời gian dài phát triển theo chiều rộng, từ khai thác, chế biến nguyên liệu đến sản xuất sản phẩm và đưa ra thị trường

Ngành gỗ cũng tương tự dệt may, da giày, thủy sản khi từng phát triển theo hướng "ăn no vác nặng", làm nhiều nhưng hưởng chưa tương xứng. Từ đầu năm 2026, tốc độ tăng trưởng của ngành gỗ cũng như một số ngành xuất khẩu truyền thống có dấu hiệu giảm. Bên cạnh tác động từ thị trường bên ngoài, một nguyên nhân là quá trình chuyển đổi số còn chậm, chưa biến công nghệ số thành hạ tầng phục vụ sản xuất, quản trị, kinh doanh để tạo động lực tăng trưởng mới.

"Đến nay, tôi có thể khẳng định kinh tế số là câu chuyện tồn tại hay không tồn tại, sống hay chết", ông Hoài nhấn mạnh.

Ngành công nghiệp gỗ Việt Nam hiện đã thâm nhập sâu vào thị trường toàn cầu. Sản phẩm gỗ đã có mặt tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó thị trường Mỹ chiếm trên 50% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch VIFOREST, dù xuất khẩu lớn, phần giá trị gia tăng mà doanh nghiệp Việt Nam được hưởng vẫn còn hạn chế. Theo ông Hoài, biên lợi nhuận của doanh nghiệp gỗ đang ngày càng thu hẹp. Nếu trước đây một doanh nghiệp có thể đạt mức lợi nhuận 10-15%, hiện nay mức này giảm dần. Khi thị trường bên ngoài biến động, doanh nghiệp thậm chí chỉ hòa vốn hoặc chịu lỗ để duy trì thị trường.

Trong đó, chuyển đổi số chậm là một phần nguyên nhân khiến doanh nghiệp khó cải thiện hiệu quả và nâng cao giá trị trong chuỗi.

Theo ông Hoài, lâu nay ngành gỗ Việt Nam chủ yếu sản xuất theo mô hình OEM, tức gia công theo đơn hàng của khách hàng nước ngoài. Trong khi đó, những khâu như thiết kế, phân phối và xây dựng thương hiệu thường chiếm tỷ trọng giá trị cao trong chuỗi sản phẩm.

Ông dẫn ví dụ, nếu không làm chủ thiết kế, doanh nghiệp có thể phải trả khoảng 10 USD cho thiết kế bên ngoài đối với một chiếc ghế, trong khi giá bán sản phẩm chỉ khoảng 45 USD.

Nếu không đẩy mạnh kinh tế số và chuyển đổi số, doanh nghiệp khó chuyển từ OEM sang ODM, tức làm chủ thiết kế, và tiến tới OBM, làm chủ thương hiệu. Doanh nghiệp Việt không thiếu nhân lực có năng lực thiết kế, thậm chí có nhiều người có tài năng trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, nguồn lực đó chưa được phát huy tương xứng.

Tình trạng này có cả nguyên nhân từ nội tại doanh nghiệp và sự chi phối của các nhà nhập khẩu, nhà phân phối nước ngoài. Doanh nghiệp Việt có thể có năng lực thiết kế và xây dựng thương hiệu, nhưng đối tác nước ngoài thường chỉ đưa đơn hàng và yêu cầu doanh nghiệp gia công, trong khi họ đảm nhận các khâu khác trong chuỗi. Vì vậy, phần lợi nhuận lớn hơn thường thuộc về phía đối tác, còn doanh nghiệp Việt chủ yếu nhận phần tiền công gia công.

Thiếu dữ liệu, doanh nghiệp khó tiếp cận vốn

Một trong những điểm nghẽn khác được ông Hoài chỉ ra là dữ liệu. Ngành gỗ cũng như nhiều ngành công nghiệp khác liên quan đến nhiều lĩnh vực nhưng chưa tích hợp được đầy đủ dữ liệu vào một hệ thống dùng chung.

Hạn chế về nhân lực và nguồn lực tài chính khiến nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ khó đầu tư cho chuyển đổi số. Trong khi đó, một số doanh nghiệp lớn đã triển khai các hệ thống quản trị như ERP với mức đầu tư lên tới vài triệu USD.

Theo ông Hoài, các doanh nghiệp lớn, đặc biệt doanh nghiệp đại chúng hoặc có cổ đông nước ngoài, thường phải nâng cao tính minh bạch trong quản trị và hoạt động kinh doanh.

Một vấn đề khác là nhận thức về chuyển đổi số. Lâu nay, chuyển đổi số thường được nhìn nhận là câu chuyện của cơ quan quản lý nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, trong khi doanh nghiệp được xem là bên chịu tác động.

Ông Hoài dẫn câu chuyện về các gói cho vay ưu đãi dành cho ngành cá, gỗ và thủy sản. Có thời điểm quy mô các gói này lên tới 100.000 tỷ đồng, thậm chí 150.000 tỷ đồng, nhưng hầu như không doanh nghiệp nào tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi.

Nguyên nhân là ngân hàng thiếu hệ thống dữ liệu đủ tin cậy và an toàn để phục vụ việc thẩm định, cho vay. Các yêu cầu về hồ sơ khiến phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ không đáp ứng được.

"Chính phủ có thiện chí muốn 'tiếp máu' cho doanh nghiệp nhưng cuối cùng vẫn không thực hiện được", ông Hoài nói.

Theo Phó Chủ tịch VIFOREST, để nâng cao giá trị trong chuỗi, ngành gỗ cần tìm giải pháp để doanh nghiệp không chỉ dừng ở OEM mà từng bước tiến tới ODM và OBM. Cùng với đó, ngành công nghiệp gỗ và chế biến cần đẩy mạnh hơn nữa chuyển đổi số trong hoạt động sản xuất, quản trị và kinh doanh. Đây không chỉ là câu chuyện nâng cao năng lực cạnh tranh mà thực sự là vấn đề tồn tại của doanh nghiệp gỗ trong chuỗi giá trị toàn cầu.