Đề xuất hoàn thiện tiêu chuẩn để nâng giá trị thương hiệu gạo Việt

Trả lời công văn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về việc lấy ý kiến hồ sơ dự thảo Thông tư quy định về quản lý và sử dụng Nhãn hiệu chứng nhận “Gạo Việt Nam/VIETNAM RICE” (dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã tổng hợp ý kiến của doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và các chuyên gia đặc biệt là kiến nghị chính sách của Kỹ sư, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, tác giả giống lúa ST25, về xây dựng bộ tiêu chuẩn và hệ thống chứng nhận gạo thơm quốc gia. Trên cơ sở đó, VCCI đưa ra một số ý kiến góp ý.

VCCI cho rằng, để Nhãn hiệu chứng nhận “Gạo Việt Nam/VIETNAM RICE” thực sự tạo giá trị cho doanh nghiệp và ngành hàng, cần xác lập những tiêu chí đủ sức phân biệt sản phẩm mang nhãn hiệu với gạo thương phẩm thông thường.

Theo VCCI, dự thảo Thông tư đã có những điểm tích cực như không coi giấy chứng nhận quyền sử dụng nhãn hiệu là giấy phép hay điều kiện kinh doanh, áp dụng quản lý theo rủi ro, đơn giản hóa thủ tục gia hạn và không thu phí, lệ phí. Tuy nhiên, các điều kiện và tiêu chí chất lượng hiện chủ yếu dựa trên những yêu cầu pháp lý chung và tiêu chuẩn gạo thương phẩm phổ thông, chưa tạo được khác biệt rõ ràng cho phân khúc gạo thơm đặc sản.

VCCI dẫn trường hợp gạo ST25 đã ba lần đạt giải Gạo ngon nhất thế giới vào các năm 2019, 2023 và 2025, nhưng vẫn thiếu cơ chế pháp lý xác định cụ thể tiêu chuẩn gạo thơm Việt Nam để phân biệt sản phẩm đạt chuẩn với hàng pha trộn. Nếu không giải quyết được vấn đề này, nhãn hiệu khó tạo chênh lệch giá và động lực để doanh nghiệp tham gia.

Bổ sung tiêu chí chất lượng, giảm chi phí tuân thủ

Để khắc phục hạn chế, VCCI đề nghị bổ sung tiêu chí về giống và độ thuần giống đối với nhóm gạo thơm trắng. Theo đó, sản phẩm cần được sản xuất từ giống lúa thuộc danh mục do chủ sở hữu nhãn hiệu công bố, đồng thời đáp ứng ngưỡng độ thuần giống và các chỉ tiêu đặc trưng như chiều dài hạt, tỷ lệ dài trên rộng, hàm lượng amylose, độ phân hủy kiềm hoặc nhiệt độ hóa hồ.

VCCI lưu ý không nên áp dụng máy móc ngưỡng độ thuần giống 92% của Thái Lan, mà cần khảo sát thực tế đối với ST24, ST25 và các giống thơm chủ lực để xác định mức phù hợp, vừa bảo vệ giá trị sản phẩm vừa khả thi với nông dân và nhà máy.

Cùng với đó, cần phân biệt rõ các nhóm gạo trên bao bì và nghiên cứu xây dựng tầng chứng nhận riêng cho gạo đặc sản mang tên giống. Phạm vi bảo hộ cũng nên được mở rộng sang các phân khúc như gạo lứt, gạo đồ và gạo hữu cơ.

Về thủ tục, VCCI đề xuất chỉ yêu cầu hồ sơ chứng minh những tiêu chí cốt lõi liên quan đến nguồn gốc, giống, chất lượng và truy xuất; các điều kiện pháp lý chung nên được xác minh thông qua dữ liệu sẵn có kết hợp cam kết của doanh nghiệp. Đối với chứng nhận hợp chuẩn, cần cho phép sử dụng kết quả thử nghiệm mẫu tại phòng thử nghiệm được chỉ định làm căn cứ thay thế ngay từ lần cấp đầu, nhằm giảm chi phí cho hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ.

VCCI cũng kiến nghị có lộ trình chuyển tiếp đối với yêu cầu mã số vùng trồng, tạo điều kiện cho các chủ thể đang hoàn thiện liên kết vùng nguyên liệu. Trong thời gian này, có thể chấp nhận chuỗi truy xuất từ nhà máy về vùng thu mua nếu kết quả kiểm nghiệm độ thuần giống đạt yêu cầu.

Tăng cường hậu kiểm, bảo vệ nhãn hiệu ở thị trường quốc tế

Một nhóm đề xuất quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế lấy mẫu, kiểm nghiệm và hậu kiểm. VCCI kiến nghị bổ sung quy trình lấy mẫu ngẫu nhiên, chia mẫu đối chứng, niêm phong có chữ ký các bên và cho phép doanh nghiệp đề nghị kiểm nghiệm lại tại phòng thử nghiệm được chỉ định khác khi có khiếu nại. Việc kiểm tra nên thực hiện theo nhiều lớp, ưu tiên các chỉ tiêu lý hóa có chi phí thấp trước khi sử dụng phương pháp phân tích chỉ thị phân tử trong trường hợp cần thiết.

Hoạt động giám sát cần bao quát các khâu từ nhà máy xay xát, kho hàng, quá trình xếp container đến quầy kệ tại thị trường trong nước và nước nhập khẩu. Tần suất kiểm tra nên gắn với lịch sử tuân thủ và hệ thống quản lý chất lượng của doanh nghiệp, qua đó khuyến khích các cơ sở duy trì chất lượng bằng chi phí tuân thủ thấp hơn.

VCCI đồng thời đề xuất quy định rõ việc sử dụng nhãn hiệu trên bao bì có khối lượng tịnh không quá 50 kg, có mã lô và mã QR xác thực; không sử dụng nhãn hiệu đối với hàng rời. Việc đóng gói lại, chia nhỏ hoặc dán lại nhãn hiệu ở nước ngoài cần được kiểm soát nhằm hạn chế nguy cơ pha trộn và bảo vệ giá trị thương hiệu gạo Việt.

Về bảo hộ quốc tế, VCCI kiến nghị trong vòng 12 tháng kể từ ngày Thông tư có hiệu lực, chủ sở hữu nhãn hiệu phê duyệt kế hoạch đăng ký tại các thị trường ưu tiên gồm Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Anh, Australia, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hồng Kông và Singapore, sau đó mở rộng sang Trung Đông. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế theo dõi gia hạn, giám sát dấu hiệu gây nhầm lẫn và phối hợp xử lý vi phạm giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Sở hữu trí tuệ, hệ thống Thương vụ Việt Nam và Hiệp hội Lương thực Việt Nam.

Để nâng cao tính minh bạch, VCCI đề xuất xây dựng cổng thông tin song ngữ Việt - Anh, cập nhật theo thời gian thực, cho phép tra cứu theo doanh nghiệp, sản phẩm và mã lô; mã QR trên bao bì phải dẫn trực tiếp đến cổng thông tin này. Việc đánh giá sự phù hợp cũng nên do tổ chức chứng nhận được công nhận thực hiện độc lập, làm cơ sở để tổ chức quản lý nhãn hiệu quyết định cấp quyền sử dụng.

Theo VCCI, Nhãn hiệu chứng nhận “Gạo Việt Nam/VIETNAM RICE” chỉ thực sự có giá trị khi người mua trong và ngoài nước tin rằng sản phẩm mang nhãn hiệu đã được kiểm chứng bằng những chỉ tiêu cụ thể. Vì vậy, hoàn thiện tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng và bảo hộ thương hiệu cần được triển khai đồng bộ, đồng thời bảo đảm chi phí tuân thủ ở mức hợp lý để khuyến khích doanh nghiệp tham gia.