Gỡ nút thắt để xuất khẩu thuỷ sản tăng tốc

Rào cản từ vùng nuôi đến nguồn vốn

Xuất khẩu thủy sản 9 tháng năm 2026 ước đạt 9,17 tỷ USD, tăng 12,3%. Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 74,212 tỷ USD cả năm, toàn ngành cần đạt thêm gần 18 tỷ USD trong quý IV.

Tại cuộc làm việc với Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc mới đây, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) Đỗ Ngọc Tài cho biết, thủy sản Việt Nam hiện đã xuất khẩu tới khoảng 170 thị trường và nằm trong nhóm các ngành hàng xuất khẩu lớn của Việt Nam.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 11,3 tỷ USD. Trong 8 tháng đầu năm 2026, con số này đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 12%.

Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng và nâng sức cạnh tranh, VASEP cho rằng cần tháo gỡ đồng bộ các nút thắt từ đầu vào sản xuất đến thị trường.

Một trong những vấn đề được hiệp hội kiến nghị là đất và mặt nước phục vụ nuôi trồng thủy sản. Đầu tư vùng nuôi hiện đại đòi hỏi thời gian dài và nguồn vốn lớn cho hệ thống điện, thủy lợi, xử lý nước, công nghệ và truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, quỹ đất còn phân tán, thời hạn giao, thuê đất tại nhiều nơi chưa tương thích với nhu cầu đầu tư dài hạn.

VASEP đề nghị xem xét nâng thời hạn thuê đất phục vụ nuôi trồng thủy sản và phát triển nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu lên 40-50 năm. Đồng thời, duy trì, bổ sung quy hoạch diện tích trên bờ, trên sông và mặt biển có khả năng phát triển nuôi trồng thủy sản; rà soát những diện tích đã giao nhưng chưa được sử dụng hiệu quả.

Ông Ong Hàng Văn - Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy sản Trường Giang, cho biết khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở giá nguyên liệu mà còn ở việc thiếu quỹ đất đủ lớn và ổn định để phát triển vùng nuôi công nghiệp.

Nuôi cá tra theo hướng hiện đại cần ao lắng, hệ thống xử lý nước cấp, xử lý nước thải và tuần hoàn nước. Vì vậy, doanh nghiệp cần những vùng đất đủ lớn, liền vùng để đầu tư hạ tầng đồng bộ. Doanh nghiệp kiến nghị rà soát quy hoạch vùng nuôi, bổ sung diện tích phù hợp và xây dựng cơ chế thuận lợi hơn cho thuê, tích tụ đất.

Bên cạnh đất đai, nguồn nhân lực chế biến cũng là vấn đề được VASEP kiến nghị có giải pháp dài hạn, nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long và các địa phương ven biển, nơi doanh nghiệp ngày càng khó tuyển lao động trực tiếp cho các khâu chế biến sâu và hàng giá trị gia tăng.

Vốn và tín dụng cũng là một điểm nghẽn lớn. Do đặc thù phải mua nguyên liệu theo mùa vụ, dự trữ, chế biến rồi mới thu tiền từ xuất khẩu, doanh nghiệp thủy sản có nhu cầu lớn về vốn lưu động. Tuy nhiên, việc cấp tín dụng hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào tài sản bảo đảm.

VASEP kiến nghị Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các ngân hàng thương mại bố trí hạn mức phù hợp cho doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu có đơn hàng và lịch sử tín dụng tốt; đồng thời mở rộng cách đánh giá tín dụng dựa trên dòng tiền, hợp đồng xuất khẩu, hợp đồng liên kết nguyên liệu và chu kỳ sản xuất - xuất khẩu.

Ông Lê Văn Quang - Tổng Giám đốc Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, cũng phản ánh khó khăn về vốn thu mua tôm nguyên liệu và đề nghị ưu tiên hạn mức tín dụng cho doanh nghiệp xuất khẩu, nông nghiệp và thủy sản.

Doanh nghiệp đồng thời kiến nghị tạo thuận lợi hơn cho nhập khẩu tôm nguyên liệu để tận dụng công suất chế biến; đơn giản hóa kiểm tra hàng xuất khẩu theo nguyên tắc quản lý rủi ro; cho phép linh hoạt hơn trong xuất ghép container giữa các công ty thành viên và đẩy nhanh hoàn thuế giá trị gia tăng (GTGT).

Ở cấp độ toàn ngành, VASEP phản ánh tình trạng cùng một sản phẩm thủy sản nhưng chính sách thuế GTGT có thể được hướng dẫn và áp dụng khác nhau giữa các địa phương, dẫn tới rủi ro trong lập hóa đơn, khấu trừ và hoàn thuế.

Hiệp hội kiến nghị Bộ Tài chính có hướng dẫn thống nhất trên toàn quốc, kèm các ví dụ cụ thể theo từng sản phẩm và công đoạn sản xuất.

Cần chủ động trước rào cản thị trường

Đối với doanh nghiệp khai thác và chế biến hải sản, những bất cập trong xác nhận, chứng nhận nguồn gốc đang là một trong những vấn đề được quan tâm.

Bà Cao Thị Kim Lan - Phó Chủ tịch Hội đồng Thành viên Công ty TNHH Thủy sản An Hải, khẳng định doanh nghiệp hoàn toàn đồng tình và ủng hộ chủ trương chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Nguồn nguyên liệu muốn giữ được các thị trường lớn phải hợp pháp và truy xuất được.

Tuy nhiên, việc kiểm soát cần đúng đối tượng, đúng yêu cầu của thị trường và bảo đảm nguyên liệu hợp pháp được lưu thông bình thường trong chuỗi sản xuất.

Một kiến nghị khác là việc kiểm soát cần bám sát yêu cầu của từng thị trường. Việt Nam cần tiếp tục chống IUU nghiêm túc, nhưng không nên áp dụng cơ học toàn bộ bộ hồ sơ của Liên minh châu Âu (EU) đối với những thị trường không có cùng yêu cầu, bởi điều này có thể làm tăng thời gian, chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp.

Trong báo cáo chung, VASEP kiến nghị rà soát toàn bộ chuỗi từ tàu cá, cảng cá, biên nhận bốc dỡ, S/C đến C/C; nâng cấp hệ thống eCDT để có cơ chế sửa sai có kiểm soát và lưu lịch sử thay đổi; đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể tra cứu, tiếp cận các chứng từ điện tử cần thiết phục vụ truy xuất.

Đối với nguyên liệu khai thác nhập khẩu, VASEP đề nghị có cơ chế xử lý các chênh lệch khách quan về khối lượng, cho phép xem xét dung sai kỹ thuật phù hợp; tăng quản lý rủi ro, hậu kiểm đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt thay vì yêu cầu giám sát trực tiếp trong mọi trường hợp....

Kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh cần chuyển từ cách làm sản xuất, cung ứng rồi mới tìm thị trường sang nghiên cứu thị trường để tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ; Nhà nước tập trung kiến tạo thể chế, hạ tầng và môi trường kinh doanh thuận lợi.

Với mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 74,212 tỷ USD trong năm 2026, trong khi 9 tháng mới ước đạt 56,3 tỷ USD, toàn ngành còn cần thêm gần 18 tỷ USD trong ba tháng cuối năm. Việc tháo gỡ các vướng mắc về vùng nuôi, nguyên liệu, vốn, thuế, truy xuất và thị trường được kỳ vọng tạo thêm dư địa cho sản xuất và xuất khẩu trong giai đoạn cuối năm.

Phó Thủ tướng cũng khẳng định khi phát sinh khó khăn, vướng mắc, các hiệp hội và doanh nghiệp có thể tiếp tục kiến nghị để được xem xét, xử lý mà không phải chờ đến các cuộc họp định kỳ.