Thị trường vốn cần trở thành “đường cao tốc” cho kinh tế tư nhân

Doanh nghiệp tư nhân khó tiếp cận vốn

Tại hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” ngày 6/5 tại Hà Nội, ông Nguyễn Đức Thông - Tổng Giám đốc Chứng khoán SSI cho biết, mô hình huy động vốn của Việt Nam hiện nay đang bộc lộ sự mất cân đối lớn khi tín dụng ngân hàng vẫn phải “gánh” phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế.

Tỷ lệ dư nợ tín dụng/GDP hiện ở mức khoảng 146% - thuộc nhóm cao nhất khu vực. Khoảng 50% tổng dư nợ hiện nay là cho vay trung - dài hạn, trong khi gần 80% nguồn vốn huy động của hệ thống ngân hàng lại là ngắn hạn.

Sự lệch pha kỳ hạn này được cảnh báo sẽ tạo áp lực ngày càng lớn trong bối cảnh Việt Nam bước vào chu kỳ đầu tư mạnh cho hạ tầng, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi số và nâng cấp công nghiệp.

“Tín dụng ngân hàng không thể tiếp tục là trụ cột duy nhất của nền kinh tế”, ông Thông nhấn mạnh.

Trong khi đó, tại các nền kinh tế phát triển, thị trường vốn thường chiếm khoảng 60 - 70% tổng nguồn vốn trung và dài hạn. Ở Việt Nam, tỷ trọng này mới đạt khoảng 15 - 20%, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn. Bản chất của thị trường vốn không chỉ là nơi giao dịch chứng khoán mà còn là cơ chế huy động và phân bổ nguồn lực dài hạn cho nền kinh tế. Khác với tín dụng ngân hàng - nơi doanh nghiệp chịu áp lực tài sản bảo đảm và chi phí vốn cố định, thị trường vốn cho phép doanh nghiệp huy động nguồn lực dựa trên triển vọng tăng trưởng, đồng thời chia sẻ rủi ro với nhà đầu tư.

“Đây là loại vốn phù hợp nhất cho đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và mở rộng sản xuất”, ông Thông cho biết.

Tuy nhiên, nghịch lý lớn hiện nay là khu vực tạo ra nhiều giá trị nhất cho nền kinh tế lại đang gặp nhiều khó khăn nhất trong tiếp cận vốn.

Khu vực kinh tế tư nhân chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 50 - 55% GDP và tạo ra tới 84 - 85% việc làm, song vẫn chưa tiếp cận được nguồn vốn trung - dài hạn tương xứng. Theo số liệu của Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC), khoảng trống tài chính của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam tương đương khoảng 20,76% GDP, với nhu cầu vốn chưa được đáp ứng lên tới khoảng 49 tỷ USD.

Ông Thông lý giải, vấn đề không nằm ở quy mô thị trường vốn. Hiện tổng vốn hóa cổ phiếu và trái phiếu doanh nghiệp đã tương đương khoảng 90% GDP. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận thị trường vốn của doanh nghiệp tư nhân vẫn còn hạn chế. Việt Nam mới có khoảng 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch trên tổng số khoảng 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, tức chưa tới 1% doanh nghiệp hiện diện trên thị trường chứng khoán.

Khơi thông thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Liên quan đến thị trường trái phiếu, ông Thông cho biết quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp hiện vẫn còn khiêm tốn, chỉ tương đương khoảng 10% GDP - mức thấp so với tiềm năng.

Nguyên nhân đến từ ba yếu tố chính. Thứ nhất là vấn đề niềm tin của nhà đầu tư. Giai đoạn 2022 - 2023 chứng kiến làn sóng rút vốn và bán tháo trái phiếu trên diện rộng do lo ngại rủi ro. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn duy trì hoạt động và dòng tiền ổn định, nhưng khi niềm tin suy giảm, phản ứng dây chuyền là khó tránh khỏi.

Thứ hai, số lượng và quy mô các quỹ đầu tư trái phiếu vẫn còn hạn chế, khiến thị trường thiếu “trụ đỡ” dài hạn.

Thứ ba là các rào cản về thủ tục và điều kiện phát hành. Sau giai đoạn biến động 2022 - 2023, việc huy động vốn qua trái phiếu trở nên khó khăn hơn khi doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu chặt chẽ. Dù từ năm 2025 đến nay một số vướng mắc đã được tháo gỡ, nhu cầu hoàn thiện khung pháp lý theo hướng thuận lợi, minh bạch vẫn rất lớn.

Yếu tố cốt lõi vẫn nằm ở chính doanh nghiệp phát hành. Minh bạch thông tin, công bố báo cáo tài chính đầy đủ và chính xác là nền tảng để khôi phục niềm tin thị trường. Khi có đủ dữ liệu, nhà đầu tư có thể tự đánh giá mức độ rủi ro và đưa ra quyết định phù hợp.

“Chỉ khi đồng thời cải thiện niềm tin, phát triển nhà đầu tư tổ chức và tháo gỡ rào cản pháp lý, thị trường trái phiếu doanh nghiệp mới có thể trở lại vai trò là kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả.

Nếu không khơi thông được kênh dẫn vốn này, thị trường chứng khoán sẽ khó hỗ trợ hiệu quả khu vực doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa”, ông Thông nhấn mạnh.

Khu vực kinh tế tư nhân cần không chỉ là vốn mà là khả năng tiếp cận một hệ sinh thái vốn đủ sâu, minh bạch và chuyên nghiệp để hỗ trợ tăng trưởng dài hạn.

“Nếu tín dụng ngân hàng là ‘đường quốc lộ’ truyền thống của nền kinh tế, thì thị trường vốn phải trở thành ‘đường cao tốc’ cho giai đoạn phát triển tiếp theo”, ông Thông bày tỏ.