Khoảng trống trong xây dựng văn hóa doanh nghiệp

Văn hóa phải thể hiện trong cách doanh nghiệp hành động

Theo nghiên cứu do Viện Phát triển doanh nghiệp thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Blue C thực hiện cuối năm 2025 trên 505 doanh nghiệp, điểm trung bình về mức độ trưởng thành trong thực thi văn hóa doanh nghiệp đạt 43,8 điểm, tăng 4,1 điểm so với năm 2024. Tuy nhiên, chỉ 48,5% doanh nghiệp được khảo sát đạt từ cấp độ 4 trở lên trong thang đo 6 cấp độ; tỷ lệ đạt hai cấp độ cao nhất là 27,9%.

Những con số này cho thấy văn hóa doanh nghiệp ngày càng được quan tâm, nhưng việc chuyển các giá trị đã xác lập thành hành vi và năng lực quản trị vẫn là thách thức.

Tại diễn đàn "Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề 'Văn hóa doanh nghiệp – Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững'” diễn ra ngày 13/10 tại Hà Nội, ông Nguyễn Anh Vũ - Tổng Biên tập Báo Văn hóa cho rằng, văn hóa không nằm ở khẩu hiệu, những quy ước treo trên tường hay các hoạt động phong trào, mà thể hiện trong cách doanh nghiệp vận hành, người lãnh đạo ra quyết định và tổ chức đối xử với khách hàng, người lao động, đối tác.

Trong năm 2025, cả nước có gần 297,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, nhưng cũng có 227,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Trong môi trường cạnh tranh và sàng lọc mạnh, vốn, công nghệ hay mô hình kinh doanh có thể tạo lợi thế nhất thời; cách tổ chức phối hợp, giữ chữ tín và ứng xử có trách nhiệm mới góp phần tạo sức mạnh dài hạn.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh quan điểm: “Nếu kinh tế quyết định năng lực đi nhanh thì văn hóa sẽ quyết định khả năng đi xa”.

Do đó, doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa trên những giá trị cốt lõi như liêm chính, thượng tôn pháp luật, giữ chữ tín; cam kết chất lượng và trách nhiệm với khách hàng; tôn trọng con người, trọng dụng nhân tài; khuyến khích đổi mới sáng tạo, học tập liên tục; sử dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; người đứng đầu nêu gương, tiếp nhận phản biện; giữ gìn bản sắc Việt Nam, chủ động hội nhập và gắn phát triển doanh nghiệp với trách nhiệm đối với đất nước, cộng đồng.

Điều quan trọng là những giá trị ấy phải được chứng minh bằng hành động. Doanh nghiệp cam kết chất lượng cần chủ động thông tin và khắc phục khi sản phẩm có lỗi; đã nhận trách nhiệm với khách hàng thì không nên chấm dứt trách nhiệm chỉ vì hợp đồng đã hoàn thành.

Dẫn câu chuyện một nghệ nhân làm bánh tại Nhật Bản chỉ sản xuất 100 chiếc mỗi ngày, kể cả khi nhu cầu cao hơn, nhằm bảo đảm chất lượng, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết, giữ đúng cam kết là nền tảng để tạo dựng uy tín và thương hiệu bền vững.

Ở góc độ quản trị, ông Hồ Anh Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam cho rằng, văn hóa cần được nhận diện qua những vấn đề cụ thể trong hoạt động. Giao hàng trễ không chỉ do thiếu vốn hay thiết bị, mà có thể bắt nguồn từ việc bán hàng cam kết vượt khả năng, các bộ phận phối hợp kém hoặc thông tin khó khăn không được báo cáo kịp thời. Tương tự, doanh nghiệp đề cao chất lượng nhưng chỉ khen thưởng theo sản lượng có thể vô tình khuyến khích người lao động bỏ qua sai sót.

Vì vậy, theo ông Tuấn, xây dựng văn hóa phải gắn với hệ thống quản trị, cơ chế khuyến khích, quyền hạn và trách nhiệm. Doanh nghiệp cần tạo điều kiện để người lao động phát hiện lỗi, phản biện và đề xuất cải tiến; đồng thời đánh giá bằng những thay đổi thực tế, thay vì chỉ đếm số hoạt động hay chương trình đã tổ chức.

Yêu cầu này càng rõ trong chuyển đổi số. Như ông Nguyễn Anh Vũ phân tích, doanh nghiệp có thể đầu tư phần mềm và hệ thống dữ liệu hiện đại nhưng vẫn vận hành theo tư duy cũ; có thể kêu gọi sáng tạo nhưng người lao động không dám thử nghiệm vì sợ thất bại. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng văn hóa học hỏi, chia sẻ, hợp tác và chấp nhận thay đổi trong khuôn khổ trách nhiệm.

Cần đo lường để thu hẹp khoảng trống

Để chuyển các giá trị thành thực hành, ông Hồ Anh Tuấn đề xuất Khung hành động chiến lược phát triển văn hóa kinh doanh Việt Nam giai đoạn 2026–2035, theo mô hình 9 cấu phần, 4 chương trình và 2 đề án. Khung này hướng tới kết nối bộ giá trị, công cụ đánh giá, mạng lưới hỗ trợ và các chương trình thực hành, qua đó giúp doanh nghiệp xác định vấn đề cần cải thiện và theo dõi kết quả.

Doanh nghiệp nên bắt đầu từ một hoặc hai vấn đề cụ thể, xác định hiện trạng, người chịu trách nhiệm, thời hạn và chỉ số đánh giá.

Về phía Nhà nước, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết việc phát triển văn hóa còn được thúc đẩy thông qua hoàn thiện thể chế, nguồn lực và kết nối doanh nghiệp. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa gồm 9 chương, 40 điều, xác định 10 ngành, lĩnh vực và không đặt ra thủ tục hành chính mới; chủ trương dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa từ năm 2026 cũng được xác định là nguồn lực định hướng. Ngày 12/10/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra mắt Mạng lưới phát triển công nghiệp văn hóa, công bố 18 bài toán lớn để kêu gọi doanh nghiệp cùng tham gia giải quyết, hướng tới kết quả có thể đo lường.

Theo các diễn giả, thu hẹp khoảng trống trong xây dựng văn hóa doanh nghiệp đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Trong đó, người đứng đầu phải trực tiếp nêu gương, còn các giá trị văn hóa cần được cụ thể hóa thành quy trình, hành vi và tiêu chí đánh giá. Khi liêm chính, chữ tín, trách nhiệm và đổi mới sáng tạo được thực hành nhất quán, văn hóa mới có thể trở thành nền tảng củng cố niềm tin và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.