Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì khi quy định EPR trở thành bắt buộc?

Theo TS Trần Thanh Tâm - Phó Trưởng phòng Khoa học Công nghệ và Quan hệ Đối ngoại, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh, mỗi năm, Việt Nam phát sinh khoảng 3,1 triệu tấn rác thải nhựa, song tỷ lệ thu gom để tái chế mới đạt khoảng 27%. Phần còn lại chủ yếu được chôn lấp, đốt hoặc thất thoát ra môi trường, trong đó hàng trăm nghìn tấn rác thải nhựa trôi ra biển, gây thiệt hại về kinh tế và môi trường.

Trong khi đó, TS Thái Phương Vũ - Phó Trưởng khoa Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho biết, với mô hình kinh tế tuyến tính trước đây, trách nhiệm của doanh nghiệp gần như kết thúc sau khi sản phẩm được bán ra thị trường. Chi phí thu gom và xử lý chất thải chủ yếu do xã hội gánh chịu. Hiện nay, khi cơ chế EPR được bắt buộctriển khai theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn, nhà sản xuất phải mở rộng trách nhiệm với sản phẩm sau khi đưa ra thị trường.

EPR yêu cầu nhà sản xuất chịu trách nhiệm tài chính hoặc tổ chức thu gom, tái chế, xử lý đối với sản phẩm khi trở thành rác thải. Do vậy, doanh nghiệp trước hết cần xác định sản phẩm thuộc nhóm phải thực hiện trách nhiệm tái chế hay trách nhiệm xử lý chất thải.

Nhóm phải tái chế gồm bao bì thông thường như giấy, nhựa PET, kim loại; cùng với săm lốp, dầu nhớt, ắc quy và thiết bị điện, điện tử. Doanh nghiệp có thể tự tổ chức tái chế, thuê đơn vị đủ điều kiện thực hiện hoặc đóng góp kinh phí vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.

Trong khi đó, các sản phẩm chứa chất độc hại, khó hoặc không thể tái chế như tã, bỉm, kẹo cao su, thuốc bảo vệ thực vật và một số loại nhựa dùng một lần thuộc nhóm doanh nghiệp phải đóng góp kinh phí để Nhà nước tổ chức thu gom, xử lý chất thải.

Một trong những yêu cầu quan trọng trong thực thi EPR là doanh nghiệp phải kê khai đầy đủ khối lượng hàng hóa, bao bì đưa ra thị trường. Việc không kê khai hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ EPR có thể bị xử lý theo quy định.

Mặc dù vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn quản lý dữ liệu theo phương pháp thủ công, dẫn tới tình trạng thiếu dữ liệu minh bạch, gây khó khăn cho việc kiểm chứng. Các chuyên gia cho rằng việc xây dựng hệ thống dữ liệu tập trung, số hóa quy trình thống kê và báo cáo sẽ giúp giảm sai sót, phục vụ yêu cầu kiểm tra, đối chiếu của cơ quan quản lý.

Việc ứng dụng nền tảng số cũng giúp doanh nghiệp lưu trữ dữ liệu, chuẩn hóa chứng từ và rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục hành chính.

Bên cạnh việc đáp ứng nghĩa vụ báo cáo, doanh nghiệp được khuyến nghị điều chỉnh thiết kế sản phẩm nhằm giảm chi phí tuân thủ EPR.

Các giải pháp được chuyên gia đề xuất gồm ưu tiên sử dụng một loại vật liệu thay vì kết hợp nhiều lớp vật liệu, sử dụng bao bì nhựa trong suốt thay cho nhựa màu và lựa chọn keo dán nhãn dễ tách trong quá trình tái chế. Theo đánh giá, những thay đổi này giúp nâng cao khả năng thu hồi vật liệu, đồng thời giảm chi phí xử lý sau khi sản phẩm trở thành chất thải.

Ngoài thiết kế sản phẩm, doanh nghiệp cũng cần lựa chọn công nghệ xử lý phù hợp với từng loại chất thải. Đối với các loại nhựa sạch như PET, HDPE và PP, tái chế cơ học vẫn là giải pháp phổ biến để tạo hạt nhựa tái sinh phục vụ sản xuất.

Với bao bì nhiều lớp hoặc nhựa khó phân loại, công nghệ nhiệt phân xúc tác (pyrolysis) có thể chuyển hóa chất thải thành dầu tái sinh và thu hồi năng lượng.

Trong khi đó, các loại nhựa nhiễm bẩn hoặc nguy hại không còn khả năng tái chế có thể được xử lý bằng phương pháp đồng xử lý trong lò nung clinker xi măng nhằm thu hồi năng lượng và giảm lượng chất thải phải chôn lấp.

Theo các chuyên gia, việc chuẩn bị sớm cho EPR không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng quy định pháp luật mà còn tạo điều kiện cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm chi phí dài hạn và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe trong chuỗi cung ứng toàn cầu.